طرحواره بدبینی و منفیگرایی: دشمن پنهان شادی در زندگی شما
دیدگاه منفی نسبت به زندگی و برداشتهای بدبینانه از خود یا اطرافیان، ذهن فرد را همواره آمادهی پذیرش اتفاقات ناخوشایند میکند و او را در وضعیت پرتنشی قرار میدهد. این نوع نگاه باعث فاصلهگرفتن فرد از دیگران و اجتناب از موقعیتهایی میشود که نسبت به آنها حس منفی دارد.
زمانی که این ذهنیت منفیگرا تقریباً تمام جنبههای زندگی را تحت تأثیر قرار دهد و بهشکل اغراقآمیزی ادامه یابد، احتمال ابتلا به طرحواره منفینگری و بدبینی وجود دارد. اگر میخواهید بدانید طرحواره بدبینی و منفیگرایی چیست، چگونه بهوجود میآید و چطور میتوان با آن مقابله کرد، ادامهی مطلب را از دست ندهید.
طرحواره بدبینی و منفیگرایی چیست؟
در برخی افراد، ذهن بهگونهای شرطی شده که بیشتر روی ناکامیها، خطرات و شکستها تمرکز کند تا فرصتها و لحظههای مثبت. اگر این نگاه بدبینانه به بخش غالب شخصیت تبدیل شود، فرد ممکن است دچار طرحواره بدبینی و منفیگرایی شود. در این حالت، دید کلی فرد به زندگی، تصمیمگیری و ارتباط با دیگران اغلب با ترس از پیامدهای منفی، ناامیدی و بدبینی مزمن همراه است.
طرحواره بدبینی و منفیگرایی معمولاً در دوران کودکی و در خانوادههایی شکل میگیرد که یا فضای شاد و امنی برای بازی و خودانگیختگی کودک فراهم نبوده یا والدین خودشان با دیدی منفی به زندگی نگاه میکردهاند. گاهی هم اتفاقات ناگهانی مثل ورشکستگی، بیماری یا از دستدادن خانه، حس امنیت را در کودک از بین میبرد و در نتیجه او بهجای اعتماد و امید، محتاط و همیشه آماده برای مواجهه با بدترینها رشد میکند.
در بزرگسالی، این ذهنیت ممکن است باعث شود فرد از تصمیمگیری بترسد، دائم در حالت شکایت یا نگرانی باشد و حتی نتواند از موفقیتهایش لذت ببرد. اطرافیان هم معمولاً از چنین فردی فاصله میگیرند، چون جو ارتباطی با او مملو از انرژی منفی است.
درمان طرحواره بدبینی و منفیگرایی با کمک طرحوارهدرمانی امکانپذیر است. درمانگر کمک میکند تا فرد ریشههای این بدبینی را در گذشتهی خود بشناسد، با حالتهای دفاعی ناسالمش آشنا شود و یک بخش بزرگسال سالم درونی بسازد که بتواند تهدیدها را واقعبینانه بسنجد و به زندگی با دیدی روشنتر نگاه کند. هدف این است که فرد یاد بگیرد احساس امنیت را از درون تأمین کند، نه از ترسها و پیشبینیهای منفی.
ویژگیهای شخصیتی افراد با طرحواره بدبینی و منفیگرایی
افرادی که درگیر طرحواره بدبینی و منفیگرایی هستند، اغلب با ویژگیهایی شناخته میشوند که آنها را در چرخهای از ترس، نگرانی و دوری از لذت زندگی گرفتار میکند. ویژگیهای شاخص این افراد بهشرح زیر است:
۱. ذهنیت فاجعهساز
تمایل دائمی به تصور بدترین حالت ممکن، حتی در موقعیتهای عادی و بیخطر.
۲. دلمشغولی مزمن نسبت به اتفاقات بد
نگرانی دائمی نسبت به آینده، بدون توجه به شواهد واقعبینانه.
۳. اجتناب از چالش بهدلیل ترس از شکست
این افراد اغلب از موقعیتهای جدید و فرصتهای رشدی اجتناب میکنند، چون احتمال شکست یا طردشدن را بسیار زیاد میدانند.
۴. تمرکز بر خطرات و نادیدهگرفتن فرصتها
در برخورد با هر موضوعی، اولویت ذهنی آنها بررسی مشکلات و تهدیدهاست، نه جنبههای مثبت یا امیدبخش.
۵. احساس ناتوانی و ضعف درونی
بهدلیل افکار منفی مزمن، اعتمادبهنفس در آنها تضعیف شده و خود را فاقد توانمندی لازم میدانند.
۶. خودانتقادی و سرزنش مداوم
گفتوگوی درونی آنها اغلب پر از سرزنش، تحقیر خود و باورهای منفی نسبت به کفایت شخصی است. (یانگ، جفری، ۱۳۹۶، طرحوارهدرمانی: راهنمای درمان اختلالات شخصیت، اضطراب و افسردگی بر پایه طرحوارهها، ترجمهی حمید پورشریفی و زهرا اندوز، انتشارات ارجمند.)
ریشههای شکلگیری طرحواره بدبینی و منفیگرایی
ریشههای شکلگیری طرحواره بدبینی و منفیگرایی در دوران کودکی و تجربیات اولیه نهفته است:
۱. محیط خانوادگی پرتنش و نامطمئن
رشد در خانوادهای که همواره بر مشکلات، خطرها و ناکامیها تأکید داشته، سبب میشود کودک دنیا را مکانی تهدیدآمیز درک کند.
۲. والدین بدبین یا افسرده
اگر والدین خودشان دارای دیدی منفی به زندگی بودهاند، این الگو به کودک منتقل میشود.
۳. بیثباتی یا از دستدادنهای مهم در کودکی
تجربههایی مانند مرگ والد، ورشکستگی مالی، مهاجرت اجباری، بیماری سخت یا طلاق.
۴. بیتوجهی به جنبههای مثبت زندگی
در خانوادههایی که تفریح، بازی، خنده و تشویق کمرنگ یا غایب بوده است.
۵. تشویق به محتاط بودن بهجای امیدواری
هشدارهای مداوم باعث میشود کودک یاد بگیرد همیشه نگران باشد.
۶. انتقادهای مکرر و سختگیرانه
ذهن کودک بهتدریج بر «چه چیزی ممکن است اشتباه پیش برود» تمرکز میکند.
راهکارهای مقابله با طرحواره بدبینی و منفیگرایی
اگر حس میکنید ذهنتان بیشتر درگیر پیشبینیهای تلخ و سناریوهای ناامیدکننده است، احتمال دارد طرحواره بدبینی و منفیگرایی در شما فعال شده باشد.
۱. تمرین نوشتن نکات مثبت روزانه
هر روز چند مورد از اتفاقات مثبت روز را یادداشت کنید.
۲. جستوجوی معنا در دل بحرانها
در هر اتفاق ناخوشایند، فرصتی برای رشد ببینید.
۳. تمرین واقعبینی بهجای بدبینی
از خود بپرسید آیا شواهد واقعی برای این ترس وجود دارد؟
۴. جملات انگیزشی کافی نیست
در این موارد، مداخلات تخصصی رواندرمانی مؤثرتر است.
نتیجهگیری
طرحواره بدبینی و منفیگرایی تمرکز ذهن را از فرصتها به تهدیدها منتقل میکند و مانع تجربه شادی و آرامش میشود. شناخت این الگو و ریشههای آن، نخستین گام برای تغییر است.
اگر این طرحواره بهشدت در زندگی شما فعال است، همراهی یک درمانگر متخصص میتواند مسیر تغییرات عمیق و ماندگار را هموار کند.
