وقتی باید همیشه بی نقص باشی: شناخت طرحواره معیارهای سخت گیرانه
خیلی وقت ها ناخودآگاه سعی می کنیم در چشم دیگران بهترین باشیم؛ در کار، تحصیل یا هر نقش اجتماعی. این تمایل به عالی بودن، گاهی چنان در وجودمان ریشه می دواند که حتی کوچک ترین اشتباه، ما را به هم می ریزد. همه چیز باید دقیق، بی نقص و مثال زدنی پیش برود، وگرنه حس شکست ما را از پا می اندازد. اما آیا تا به حال به این فکر کرده اید که این فشار همیشگی برای بی نقص بودن از کجا می آید؟ چرا برخی از ما هیچ نقطه ای برای توقف یا استراحت نمی بینیم و مدام خود را در مسیر رقابت و سخت گیری غرق می کنیم؟
یکی از دلایلی که می تواند چنین رفتاری را توضیح دهد، وجود طرحواره معیارهای سخت گیرانه است. این الگو، فرد را وادار می کند خود را صرفاً از روی دستاوردها بسنجد و هیچ ضعفی را نپذیرد.
در این مقاله از کلینیک روانشناسی، قرار است به زبانی ساده طرحواره معیارهای سخت گیرانه را بررسی کنیم و ببینیم چطور می توان آن را شناخت و قدم به قدم از زیر بار سنگینش رها شد. اگر شما یا یکی از اطرافیانتان همیشه زیر فشار بی وقفه «باید بهتر باشم» زندگی می کنید، این مطلب برای شماست.
طرحواره معیارهای سخت گیرانه چیست؟
برخی از ما همیشه به دنبال این هستیم که در هر شرایطی بی نقص عمل کنیم. انگار یک فشار درونی ما را وادار می کند که همیشه بهترین باشیم، بدون کوچک ترین لغزش. این الگوی ذهنی که در روانشناسی به آن «طرحواره معیارهای سخت گیرانه» گفته می شود، ریشه در باورهایی دارد که در کودکی یا نوجوانی در ما شکل گرفته اند.
فردی که درگیر طرحواره معیارهای سخت گیرانه است، نه تنها خودش را به شدت قضاوت می کند، بلکه از دیگران نیز توقع دارد مثل او رفتار کنند. توقعات بالا، کمال گرایی افراطی و حساسیت شدید به خطا، از ویژگی های شاخص این الگوی ذهنی است. این افراد برای تأیید خود، دست به تلاش های مکرر می زنند و هرگاه چیزی مطابق میلشان پیش نرود، دچار احساس گناه، خشم یا بی ارزشی می شوند. به جای آنکه این استانداردها به رشد و موفقیت منجر شوند، اغلب باعث اضطراب مزمن، نارضایتی مداوم و رابطه های پرتنش می شوند. فرد گرفتار این تله روانی، حتی نمی تواند کار دیگران را بدون ایراد بپذیرد و مدام در حال ارزیابی و نقد افراطی است. همین رفتارها ممکن است شباهت هایی به اختلال شخصیت وسواسی نیز ایجاد کند.
شناخت این طرحواره گام اول در مسیر تغییر است. اگر حس می کنید همیشه تحت فشار «بایدها» و «نبایدها» هستید، شاید وقت آن رسیده که کمی با خودتان مهربان تر باشید.
ریشه طرحواره معیارهای سخت گیرانه
طرحواره معیارهای سخت گیرانه معمولاً از دوران کودکی شکل می گیرد، زمانی که فرد تجربه می کند باید معیارهای بسیار سخت و غیرواقعی را برای کسب تایید، عشق یا احساس ارزشمندی رعایت کند. این فشارها ممکن است از سوی والدین بسیار سخت گیر، محیط های آموزشی رقابتی یا فرهنگ های خانواده ای که موفقیت و بی نقص بودن را به شدت تحسین می کنند، ایجاد شود. در این شرایط کودک می آموزد که تنها در صورت رعایت استانداردهای بسیار بالا، می تواند پذیرفته شود یا ارزشمند باشد.
به بیان جفری یانگ در کتابش:
Schema Therapy: A Practitioner’s Guide (1999)
طرحواره معیارهای سخت گیرانه زمانی شکل می گیرد که والدین یا مراقبان پیام هایی مانند «تو باید همیشه بهترین باشی»، «هیچ وقت نباید اشتباه کنی» یا «اگر موفق نباشی، دوست داشتنی نیستی» را به کودک منتقل می کنند. فرد در نتیجه این الگو، باور می کند که باید بدون استراحت و اشتباه، تمام کارها را با کیفیتی عالی انجام دهد تا از طرد شدن یا انتقاد جلوگیری کند.
ویژگی افراد دارای طرحواره معیارهای سخت گیرانه
افرادی که تحت تاثیر طرحواره معیارهای سخت گیرانه قرار دارند، معمولاً به شکلی مداوم و فشرده تلاش می کنند تا به اهدافشان برسند و در این مسیر فشارهای روانی قابل توجهی را به خود وارد می آورند.
یکی از خصوصیات مهم این افراد این است که انگیزه و پشتکارشان معمولاً درونی و از دل خودشان نشأت می گیرد و هدفشان رضایت و موفقیت شخصی است، نه جلب توجه یا تایید دیگران.
از دیگر رفتارهای معمول این افراد، اعتیاد به کار کردن است؛ به گونه ای که تا زمانی که به نتیجه مطلوب نرسند، دست از فعالیت نمی کشند.
علیرغم خستگی جسمی و روانی، این افراد به سختی استراحت می کنند و مدام در حال تلاش اند.
تأثیر طرحواره معیارهای سخت گیرانه بر روابط عاطفی
افرادی که گرفتار طرحواره معیارهای سخت گیرانه هستند، معمولاً به سمت کسانی جذب می شوند که ویژگی های خاصی دارند.
در مواردی نیز رابطه ای شکل می گیرد که هر دو طرف مشغول کار و تلاش بسیار هستند و فرصت کمی برای با هم بودن دارند، اما به واسطه عشق به فعالیت و پشتکار مشترک، این رابطه ادامه پیدا می کند.
راه های درمان طرحواره معیارهای سخت گیرانه
برای غلبه بر طرحواره معیارهای سخت گیرانه که باعث فشار روانی و کمال گرایی افراطی می شود، نیاز است که فرد به یک روانشناس متخصص در زمینه طرحواره درمانی مراجعه کند.
یکی از مهم ترین اهداف طرحواره درمانی، ایجاد تعادل بین تلاش برای پیشرفت و پذیرش خود با تمام نقص ها و محدودیت هاست.
جمع بندی
مشکل اصلی طرحواره معیارهای سخت گیرانه این است که فرد فاصله خود را با ذات واقعی و نیازهای طبیعی اش از دست می دهد.
اگر احساس می کنید تحت فشار این استانداردهای سخت گیرانه هستید، کلینیک روانشناسی پیروزی آماده همراهی شماست.
